ΙΑΣΙΣ

Θεουργική Ιατρική

Σύμφωνα με την επικρατούσα θεοκρατική αντίληψη, τις ασθένειες τις έστελναν οι θεοί και μόνον αυτοί μπορούσαν να τις θεραπεύσουν. Έτσι οι άνθρωποι κατέφευγαν για τη σωτηρία τους σε διάφορους θεούς με ιαματικές ιδιότητες, όπως στον Απόλλωνα, στον Δία, στον Διόνυσο, στην Αθηνά, στην Άρτεμη, στην Αφροδίτη κ.ά.

Σύμφωνα με την επικρατούσα θεοκρατική αντίληψη, τις ασθένειες τις έστελναν οι θεοί και μόνον αυτοί μπορούσαν να τις θεραπεύσουν. Έτσι οι άνθρωποι κατέφευγαν για τη σωτηρία τους σε διάφορους θεούς με ιαματικές ιδιότητες, όπως στον Απόλλωνα, στον Δία, στον Διόνυσο, στην Αθηνά, στην Άρτεμη, στην Αφροδίτη κ.ά. Θεραπευτικές δυνάμεις είχαν και διάφοροι ήρωες, όπως ο Ηρακλής αλεξίκακος, ο Άμυνος, ο Ήρως-Ιατρός, ο Σήραγγος στον Πειραιά και, κυρίως, ο μάντης Αμφιάραος που λατρευόταν στον Ωρωπό και στον Ραμνούντα.

Εκείνος, όμως, που αναδείχθηκε στον κατ’ εξοχήν θεραπευτή θεό ήταν ο Ασκληπιός. Στον Όμηρο αναφέρεται ως θνητός, βασιλιάς της θεσσαλικής Τρίκκης, και άψογος ιατρός. Σε μεταγενέστερους μύθους και παραδόσεις αναφέρεται ως ημίθεος, γιός του Απόλλωνα και της θνητής Κορωνίδας, με τη μοναδική ικανότητα να χαρίζει υγεία. Περί τα μέσα του 5ου αι. π.Χ., ο Ασκληπιός είχε θεοποιηθεί και η λατρεία του άρχισε να ξεπερνά σε δημοτικότητα όλες τις άλλες, ενώ διήρκεσε ακόμη και μετά την έλευση του Χριστιανισμού, μέχρι περίπου το 500 μ.Χ.


Ο Ασκληπιός συχνά πλαισιωνόταν από την οικογένειά του: τη σύζυγό του Ηπιόνη (= η παρηγορήτρα των πόνων), τους δύο γιους του Μαχάονα και Ποδαλείριο, και τις τέσσερεις κόρες του, την Υγίεια (= θεά της υγείας· από το όνομά της προέρχεται η υγιεινή), την Ακεσώ (= θεά της θεραπευτικής διαδικασίας), την Ιασώ (= θεά της ίασης), την Πανάκεια (= αυτή που γιατρεύει τα πάντα). Στα μέλη της οικογένειας αναφέρεται και ο μικρότερος γιός, ο Τελεσφόρος (= αυτός που οδηγεί σε αίσιο τέλος) που προστάτευε τον ασθενή κατά τη διάρκεια της ανάρρωσης.

Τα ιερά του Ασκληπιού ονομάζονταν Ασκληπιεία. Το αρχαιότερο Ασκληπιείο βρισκόταν στην Τρίκκη (σημερινά Τρίκαλα), αλλά το σημαντικότερο και πλέον φημισμένο ιδρύθηκε στην Επίδαυρο. Από το ιερό της Επιδαύρου, η λατρεία του Ασκληπιού εξαπλώθηκε γοργά σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο με αποτέλεσμα να ιδρυθούν περισσότερα από 200 Ασκληπιεία: από την Κω και την Πέργαμο στην Ανατολή έως τις ελληνικές αποικίες στην Κυρηναϊκή και την Κάτω Ιταλία, ακόμη και στη Ρώμη.

Τα Ασκληπιεία

Τα ιερά του Ασκληπιού ονομάζονταν Ασκληπιεία. Το αρχαιότερο Ασκληπιείο βρισκόταν στην Τρίκκη (σημερινά Τρίκαλα), αλλά το σημαντικότερο και πλέον φημισμένο ιδρύθηκε στην Επίδαυρο. Από το ιερό της Επιδαύρου, η λατρεία του Ασκληπιού εξαπλώθηκε γοργά σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο με αποτέλεσμα να ιδρυθούν περισσότερα από 200 Ασκληπιεία: από την Κω και την Πέργαμο στην Ανατολή έως τις ελληνικές αποικίες στην Κυρηναϊκή και την Κάτω Ιταλία, ακόμη και στη Ρώμη. 

Τα Ασκληπιεία λειτουργούσαν ως θεραπευτήρια και αποτελούσαν πόλους έλξης για τους ικέτες που κατέφευγαν σ’ αυτά αναζητώντας μια θαυματουργή θεραπεία. Χαρακτηριστικό των ιερών αυτών είναι ότι συχνά ήταν κτισμένα σε προνομιούχες από φυσικής άποψης θέσεις, κυρίως κοντά σε τρεχούμενα νερά και ιαματικές πηγές. Άλλωστε το νερό – στοιχείο εξαγνισμού και ανανέωσης – ήταν απαραίτητο στη λειτουργία των ιερών θεραπευτηρίων. Στα ρωμαϊκά χρόνια, κάποια απ’ αυτά διέθεταν θέρμες για υδροθεραπεία. Τα περισσότερα από τα μεγάλα Ασκληπιεία ήταν ολόκληρα συγκροτήματα κτηρίων για τη στέγαση και νοσηλεία των ασθενών. Ορισμένα, μάλιστα, διέθεταν θέατρα και στάδια για την ψυχαγωγία των ασθενών και των συνοδών τους.

Εκτός από τα Ασκληπιεία, υπήρχαν και άλλα ιερά θεραπευτήρια όπως π.χ. τα Αμφιάρεια όπου λατρευόταν ο Αμφιάραος, ο οποίος εικονογραφικά δεν διαφοροποιείται από τον Ασκληπιό. Οι ικέτες προσέρχονταν στα Ασκληπιεία και στα Αμφιάρεια συχνά συνοδευόμενοι από μέλη της οικογένειάς τους και κουβαλώντας διάφορες προσφορές για τον θεό. Σε ορισμένα ιερά, οι προσκυνητές πλήρωναν για να εισέλθουν, όπως μαρτυρεί το μολύβδινο εισιτήριο από το Αμφιάρειο του Ωρωπού.

Μετά την είσοδό τους στο ιερό θεραπευτήριο, οι ιερείς έπαιρναν το ιστορικό των ασθενών και τούς οδηγούσαν σε ένα εξαγνιστικό λουτρό. Με το λουτρό φρόντιζαν τόσο για τη φυσική όσο και την ηθική καθαρότητα των ασθενών πριν από την επαφή τους με το θείο. Κατόπιν, οι εξαγνισμένοι ικέτες έκαναν τις προσφορές τους στον βωμό του θεού, αναλόγως των οικονομικών δυνατοτήτων τους (γλυκά, φρούτα, ή κάποιο ζώο). Αυτές τις προσφορές φαίνεται ότι, το βράδυ, τις οικειοποιούνταν οι ιερείς – όπως χαρακτηριστικά διακωμωδεί ο Αριστοφάνης στον «Πλούτο».

Αργά το απόγευμα, οι ασθενείς εισέρχονταν στο άβατον, στο οικοδόμημα όπου λάμβανε χώρα η εγκοίμησις, δηλαδή ένας τελετουργικός ύπνος, που αποτελούσε το βασικό στοιχείο της θεουργικής ίασης. Οι ασθενείς ξάπλωναν πάνω σε κλίνη, που κάποιες φορές ήταν στρωμένη με το δέρμα του θυσιασθέντος ζώου, και – εξαντλημένοι από το ταξίδι και τις τελετουργίες, αλλά και ξαναμμένοι από την προσμονή – κοιμόντουσαν ευελπιστώντας να ονειρευτούν τον θεραπευτή θεό. Η εγκοίμηση ήταν μια ονειρική και συναισθηματικά φορτισμένη συνάντηση του ασθενούς με τον θεραπευτή θεό. 
Εκτός από τη σωματική προετοιμασία των ασθενών, σημαντικό ρόλο έπαιζε και η αυθυποβολή που προκαλούσαν τα αναρίθμητα αφιερώματα που υπήρχαν στον χώρο – όπως αυτά που εκτίθενται σ’ αυτή την αίθουσα και στην επόμενη.

Κατά τη διάρκεια της εγκοίμησης, ο θεός εμφανιζόταν σ’ ένα αποκαλυπτικό όνειρο και θεράπευε τον ασθενή είτε αγγίζοντάς τον με τα θαυματουργά χέρια του, είτε προσφέροντάς του κάποιο φάρμακο, είτε παίρνοντας τη μορφή του ιερού φιδιού του. Άλλοτε πάλι, ο θεραπευτής θεός έδινε συμβουλές και οδηγίες που ο ασθενής έπρεπε να ακολουθήσει. Έτσι, το επόμενο πρωί, ο ασθενής διηγείτο το όνειρό του στους ιερείς και αυτοί το ερμήνευαν ορίζοντας τη θεραπευτική αγωγή.Επίσης, φαίνεται ότι -κατά την εγκοίμηση- οι ιερείς και οι βοηθοί τους προέβαιναν και σε διάφορες χειρουργικές επεμβάσεις αφού προηγουμένως είχαν χορηγήσει στους ασθενείς υπνωτικές ή ναρκωτικές ουσίες.

Landscape view is not supported.
Please rotate your device to portrait view.