ΙΑΣΙΣ

Ομηρική Ιατρική

Οι πρωιμότερες γραπτές μαρτυρίες που διαθέτουμε για τις θεραπευτικές πρακτικές που εφαρμόζονταν στην ελληνική αρχαιότητα προέρχονται από τα Ομηρικά έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια.

Οι πρωιμότερες γραπτές μαρτυρίες που διαθέτουμε για τις θεραπευτικές πρακτικές που εφαρμόζονταν στην ελληνική αρχαιότητα προέρχονται από τα Ομηρικά έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Η σύνθεσή τους χρονολογείται στο πρώτο μισό του 7ου αι. π.Χ., αλλά ο πολιτισμός που περιγράφουν είναι κυρίως ο μυκηναϊκός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού – και ειδικότερα της εποχής του βασιλιά των Μυκηνών Αγαμέμνονα και του Τρωικού πολέμου, γύρω στο 1200 π.Χ. – καθώς επίσης των γεωμετρικών χρόνων (11ος – 8ος αι. π.Χ.).

Δεν διαθέτουμε εικονιστικές μαρτυρίες για την άσκηση της ιατρικής στο προϊστορικό Αιγαίο, αλλά υπάρχουν ευρήματα από τα ανακτορικά αρχεία του 13ου / 12ου αι. π.Χ. που μάς επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι εκείνη την εποχή υπήρχε μια αναγνωρισμένη τάξη ανθρώπων που ειδικεύονταν στη θεραπευτική τέχνη. Στο ανακτορικό αρχείο της Πύλου βρέθηκαν δύο πήλινες πινακίδες της Γραμμικής Β΄ γραφής (αρ. 1 - 2) που αναφέρουν τις λέξεις i-ja-te (δηλ. ἰητήρ = ιατρός) και pa-ma-ko (= φάρμακο).
Πρόκειται, πιθανότατα, για μια καταγραφή φαρμάκων ή ιατρικών εφοδίων, ίσως για τον θεραπευτή του ανακτόρου.Από τη μελέτη περαιτέρω πινακίδων ταυτίστηκαν διάφορα αρωματικά φυτά (μάραθο, κύμινο, σέλινο, κάρδαμο, κορίανδρος, δυόσμος, ίριδα, και άλλα) που έχουν και θεραπευτικές ιδιότητες. Φαίνεται πως οι θεραπευτές της ηρωικής εποχής στρέφονταν στο μεγάλο και πλούσιο φαρμακείο της φύσης απ’ όπου προμηθεύονταν τις απαραίτητες ύλες για να παρασκευάσουν τα φάρμακά τους.

Από τη μελέτη περαιτέρω πινακίδων ταυτίστηκαν διάφορα αρωματικά φυτά (μάραθο, κύμινο, σέλινο, κάρδαμο, κορίανδρος, δυόσμος, ίριδα, και άλλα) που έχουν και θεραπευτικές ιδιότητες. Φαίνεται πως οι θεραπευτές της ηρωικής εποχής στρέφονταν στο μεγάλο και πλούσιο φαρμακείο της φύσης απ’ όπου προμηθεύονταν τις απαραίτητες ύλες για να παρασκευάσουν τα φάρμακά τους.

Ομηρικά Έπη

Στα ομηρικά έπη κυριαρχεί η πίστη ότι οι ασθένειες είναι θεόσταλτες τιμωρίες για τις ασεβείς ανθρώπινες πράξεις. Άλλωστε, η πρώτη ραψωδία της Ιλιάδας ξεκινά με μια θανατηφόρο επιδημία που έπληξε το στρατόπεδο των Ελλήνων, όταν ο Απόλλων εξαπέλυσε οργισμένος τα δηλητηριώδη βέλη του εναντίον τους για να τιμωρήσει τον ασεβή Αγαμέμνονα. Η θεραπεία θα ερχόταν – όπως συνέστησε ο μάντης Κάλχας – μέσω προσευχών, θυσιών και καθαρμών ώστε να εξευμενιστεί η θεϊκή οργή.

Αυτή η θεοκρατική αντίληψη πηγάζει από την αδυναμία του ανθρώπου να ερμηνεύσει και να αντιμετωπίσει τις άγνωστες δυνάμεις του περιβάλλοντός του, τα στοιχεία της φύσης και τους νόμους που τη διέπουν.

Σε φανερή αντίθεση με τα εσωτερικά νοσήματα – στην ηρωική εποχή που περιγράφει ο Όμηρος – οι μόνες παθήσεις που απαιτούν ανθρώπινη επέμβαση και φροντίδα είναι τα τραύματα στο πεδίο της μάχης και στο κυνήγι. Η θεραπεία των τραυμάτων δεν συνδέεται με τους θεούς ούτε απαιτεί εξορκισμούς και εξιλαστήριες θυσίες. Η παρατήρηση, η πείρα και οι ικανότητες αποτελούν τη βάση της θεραπείας των ομηρικών ηρώων.

Στην Ιλιάδα αναφέρονται περίπου 150 διαφορετικοί τραυματισμοί. Οι περισσότεροι περιγράφονται με ανατομική ακρίβεια που εκπλήσσει – ιδίως αν αναλογισθεί κανείς ότι οι πρώτες επιστημονικές ανατομές σε ανθρώπινα σώματα πραγματοποιήθηκαν τον 3ο αι. π.Χ. στην ιατρική σχολή της Αλεξάνδρειας από τον Ηρόφιλο και τον Ερασίστρατο. Επομένως, η ανατομική γνώση κατά την ομηρική εποχή θα πρέπει να είχε αποκτηθεί μέσα από την παρατήρηση των σφαγίων στις θυσίες και από τα πολεμικά τραύματα.

Ο Όμηρος περιγράφει επίσης την περιποίηση των τραυμάτων, η οποία αφορούσε στην απομάκρυνση ξένων σωμάτων από το τραύμα, στον καθαρισμό της πληγής με χλιαρό νερό ή και κρασί, στην επίσχεση της αιμορραγίας με στυπτικά σκευάσματα, στην τοπική εφαρμογή παυσίπονων φαρμάκων -συνήθως σε μορφή σκόνης- και, τέλος, στην επίδεση του τραύματος με μάλλινες λουρίδες.

Τα «φάρμακα» δεν ονομάζονται επακριβώς ούτε δηλώνονται τα συστατικά τους· συνοδεύονται, όμως, πάντα από επιθετικούς προσδιορισμούς που τα χαρακτηρίζουν από μαλακτικά και παυσίπονα έως αντικαταθλιπτικά, ή ακόμη και θανατηφόρα. Η διαφορά ανάμεσα στο φάρμακο και το φαρμάκι, δηλαδή ανάμεσα στη θεραπευτική και δηλητηριώδη δράση του, είναι μικρή και εξαρτάται από τη δοσολογία.

Τα πιο ελαφρά τραύματα μπορούσε να τα περιποιηθεί είτε ο ίδιος ο τραυματισμένος είτε ένας εμπειρότερος συμπολεμιστής του. Κάποιοι μυθικοί ήρωες – όπως λ.χ. ο Αχιλλέας, ο Ιάσων και άλλοι – διέθεταν περαιτέρω ιατρικές γνώσεις που τις είχαν αποκτήσει μαθητεύοντας κοντά στον σοφό Κένταυρο Χείρωνα, ο οποίος γνώριζε τις θεραπευτικές ιδιότητες των φυτών. Για τα σοβαρότερα τραύματα υπήρχαν οι ειδικοί γιατροί Μαχάων και Ποδαλείριος που είχαν διδαχτεί την πολύτιμη τέχνη τους από τον πατέρα τους, τον Ασκληπιό. Για πρώτη φορά ο Ασκληπιός αναφέρεται στον Όμηρο ως βασιλιάς της θεσσαλικής Τρίκκης και μαθητής του Κενταύρου Χείρωνα, ενώ χαρακτηρίζεται ως άψογος ιατρός («ἀμύμων ἰητήρ»). Ωστόσο, δεν γίνεται λόγος για τη θεϊκή του καταγωγή και υπόσταση· αυτό θα συμβεί αργότερα κατά τον 6ο και 5ο αι. π.Χ.

Οι ιατρικές υπηρεσίες που προσέφερε ο Μαχάων ήταν πολύτιμες. Γι’ αυτό, όταν τραυματίστηκε κι ο ίδιος, οι συμπολεμιστές του έσπευσαν να τον απομακρύνουν από το πεδίο της μάχης και να τον μεταφέρουν στη σκηνή του Νέστορα διότι – όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Όμηρος (Ιλιάς, Λ 514-515) – «ένας γιατρός αξίζει όσο πολλοί άλλοι άνδρες· βγάζει τα βέλη απ’ το κορμί και βάζει στις πληγές μαλακτικά βοτάνια».

Τα ομηρικά έπη προσφέρουν, επίσης, σημαντικές πληροφορίες για την κοινωνική θέση των θεραπευτών. Μαζί με τους μάντεις, τους ξυλουργούς και τους αοιδούς, οι ἰητῆρες κακῶν είχαν τον σεβασμό της κοινωνίας λόγω των ιδιαίτερων ικανοτήτων τους. Γι’ αυτές τις ικανότητές τους θεωρούνταν τεχνίτες αλλά και «δημιουργοί», δηλαδή άτομα «που εργάζονταν για τον δήμο, για τον λαό» και περιόδευαν από τόπο σε τόπο για να ασκήσουν την τέχνη τους και να προσφέρουν τις υπηρεσίες στο κοινωνικό σύνολο.

ΤΑ ΠΟΛΕΜΙΚΑ ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΠΕΡΙΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥΣ ΣΤΑ ΟΜΗΡΙΚΑ ΈΠΗ

Τα ομηρικά έπη, κυρίως η Ιλιάδα, αποτελούν την πρώτη και σημαντικότερη μη ιατρική πηγή πληροφοριών για τα πολεμικά τραύματα και την περιποίησή τους στην ελληνική αρχαιότητα.

Οι ρεαλιστικές περιγραφές των τραυματισμών και των θανάτων μαρτυρούν εξαιρετική γνώση των τρωτών σημείων του ανθρώπινου σώματος αλλά και την ανατομική διάταξη των βασικών οργάνων. Το πλήθος των ιατρικών λεπτομερειών οδήγησε στην υπόθεση ότι ο Όμηρος ήταν στρατιωτικός χειρουργός.
ΤΡΑΥΜΑΤΑ
Οι ομηρικοί ήρωες γνώριζαν σε ποιό ακριβώς σημείο έπρεπε να πλήξουν τον αντίπαλο ώστε να επιφέρουν το θανατηφόρο χτύπημα. Ήταν κοινή εμπειρική γνώση ότι τα επιφανειακά τραύματα ήταν τα λιγότερο επικίνδυνα, ενώ τα τραύματα στον θώρακα, στην κοιλιακή χώρα και, κυρίως, στο κεφάλι ήταν τα πλέον επικίνδυνα:

«Κι ο Ιδομενέας έπληξε με τ’ ανελέητο ακόντιό του τον Ερύμα στο στόμα· και η χάλκινη λόγχη βγήκε περνώντας κάτω από τον εγκέφαλο και συνέτριψε τα κόκκαλά του τ’ άσπρα· πετάχτηκαν τα δόντια του και μ’ αίμα γέμισαν τα μάτια του, κι από το στόμα του και τα ρουθούνια ξερνούσε το αίμα· και τον τύλιξε το μαύρο σύννεφο του θανάτου» (Ιλιάς, Π 345 - 350)

Περιποίηση

Εκτός από τους τραυματισμούς, ο Όμηρος περιγράφει – σε μικρότερη έκταση – και την ιατρική φροντίδα των τραυματισμένων πολεμιστών, η οποία καθοριζόταν από το είδος και τη σοβαρότητα του τραύματος.

Χαρακτηριστικά είναι τα παρακάτω αποσπάσματα: στο πρώτο, ο ιατρός Μαχάων σπεύδει να βοηθήσει τον Μενέλεαο που είχε πληγωθεί στην κοιλιά από ένα βέλος, ενώ στο δεύτερο ο τραυματισμένος Ευρύπυλος ζητά από τον συμπολεμιστή του Πάτροκλο να τον σώσει και να βάλει πάνω στην πληγή βότανα έτσι όπως τού είχε μάθει ο Αχιλλέας που τα διδάχθηκε από τον Κένταυρο Χείρωνα.«Κι όταν έφθασαν εκεί που ήταν πληγωμένος ο ξανθός Μενέλαος, ευθύς ο ήρωας [Μαχάων] έτρεξε και τράβηξε τη σαΐτα απ’ το σφιχτό ζωνάρι. Και με το τράβηγμα έσπασε … κι όταν είδε την πληγή που τού ’χε ανοίξει, πρώτα βύζαξε το αίμα κι ύστερα πασπάλισε από πάνω βότανα μαλαχτικά που ήξερε και τα ’χε δώσει στον πατέρα του ο Χείρωνας μ’ αγάπη». (Ιλιάς, Δ 210 - 219)

«… τον πήγε μέσα στο καλύβι κι ένας σύντροφος τού ’στρωσε προβιές βοδιών για να ξαπλώσει. Κι ο Πάτροκλος τού ’βγαλε τη σουβλερή σαΐτα από τον μηρό με το μαχαίρι· τού ’πλυνε το μαύρο αίμα με χλιαρό νερό κι απάνω έβαλε ρίζα πικρή που την έτριψε με τα χέρια του και σταματά τους πόνους. Έτσι η πληγή στέγνωσε και το αίμα έπαψε να τρέχει». (Ιλιάς, Λ 828 - 848)

Landscape view is not supported.
Please rotate your device to portrait view.