ΙΑΣΙΣ

Νόσος

Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, η υγεία είναι μεν πολύτιμο αγαθό, αλλά εύκολα μεταβάλλεται, ενώ σύμφωνα με τον Λουκιανό κανένα όφελος δεν υπάρχει αν έχουμε όλα τα αγαθά και απουσιάζει η υγεία.

Σύμφωνα με τον Πλούταρχο (1ος αι. μ.Χ.), η υγεία είναι μεν πολύτιμο αγαθό, αλλά εύκολα μεταβάλλεται («ὑγίεια δὲ τίμιον μέν, ἀλλ’ εὐμετάστατον»), ενώ σύμφωνα με τον Λουκιανό (2ος αι. μ.Χ.) κανένα όφελος δεν υπάρχει αν έχουμε όλα τα αγαθά και απουσιάζει η υγεία («οὐδέν ὄφελος τῶν ἁπάντων ἀγαθῶν ἐστίν, ἄν τό ὑγιαίνειν ἀπῇ»).

Αρχικά, επικρατούσε η πίστη ότι οι ασθένειες στέλνονται στους ανθρώπους από τους θεούς ως τιμωρία για τις ασεβείς ανθρώπινες πράξεις. Ομοίως θεόσταλτη θεωρείτο και η θεραπεία των ασθενειών· γι’ αυτό προσπαθούσαν να εξευμενίσουν τους θεούς με προσευχές, μεγαλόπρεπες θυσίες και καθαρμούς.

Θα περάσουν αιώνες μέχρι να αμφισβητηθεί η θεϊκή προέλευση της νόσου και να αποδεσμευτεί η ίασή της από τη θεϊκή επέμβαση. Αυτό θα συμβεί με τις διδασκαλίες των Προσωκρατικών φιλοσόφων (6ος αι. π.Χ.), πάνω στις οποίες θα οικοδομηθεί η ορθολογική, επιστημονική ιατρική.
Πληροφορίες για τις διάφορες ασθένειες που αντιμετώπιζαν οι άνθρωποι στην αρχαιότητα αντλούμε από τις αρχαίες ιατρικές πραγματείες – κυρίως από τα 60 έργα της Ιπποκρατικής Συλλογής – στις οποίες έχουν καταγραφεί με ακρίβεια πλήθος ασθενειών. Η αρχαία ονομασία πολλών από αυτές έχει διατηρηθεί και στη σύγχρονη ιατρική, όπως π.χ. διαβήτης, χολέρα, επιληψία, καρκίνος, ελεφαντίαση, και άλλες. Επίσης, αναφέρονται και αρκετές επιδημίες, ανάμεσα στις οποίες και ο Λοιμός της Αθήνας.

Σημαντικές πληροφορίες προσφέρουν και οι παλαιοπαθολογικές έρευνες που διεξάγονται στο σκελετικό υλικό των ανασκαφών. Οι πληροφορίες αυτές δεν αφορούν μόνο στη διατροφή των προγόνων μας – αφού αυτή αντανακλάται στα δόντια και τα οστά – αλλά διαπιστώνονται αρθροπάθειες, φυματίωση των οστών, ελονοσία, μεσογειακή αναιμία, κληρονομικές ασθένειες, καθώς και διάφορα τραύματα που επουλώθηκαν.

Οι απεικονίσεις

Οι ασθένειες, αν και αποτελούν μια καθημερινή και δεινή πραγματικότητα σε όλες τις εποχές και σ’ όλους τους πολιτισμούς, δεν απεικονίζονται τακτικά στην αρχαία ελληνική τέχνη, παρά μόνο κάτω από ειδικές συνθήκες.

Πλην ελαχίστων εξαιρέσεων – όπως κάποια πήλινα ομοιώματα που βρέθηκαν σε μινωικά ιερά κορυφής της 3ης και 2ης χιλιετίας π.Χ. και θεωρήθηκαν ότι εικονίζουν σκέλη με αρθρίτιδα ή πολυδακτυλία – οι πρώτες απεικονίσεις μορφών με χαρακτηριστικά ασθενειών εμφανίζονται από τα μέσα του 5ου αι. π.Χ., με τις μορφές των νάνων. Το φαινόμενο ενδυναμώνεται κυρίως κατά τον 4ο αι. π.Χ. με κάποια αναθήματα που εικονίζουν ανθρώπινα μέλη ή όργανα με παθολογικά χαρακτηριστικά νόσων, όπως το πήλινο ομοίωμα χεριού με εξόγκωμα, ή το μαρμάρινο ανάγλυφο, στο οποίο ο ασθενής αφιερώνει στο ιερό του θεραπευτή θεού ένα μεγάλο ομοίωμα του δεξιού του ποδιού που πάσχει από κιρσό.

Οι απεικονίσεις ατόμων με σωματικές ατέλειες πληθαίνουν κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο. Η Αλεξάνδρεια και η Σμύρνη γίνονται τα βασικά κέντρα παραγωγής τέτοιων πήλινων μορφών στις οποίες κυριαρχούν οι νάνοι, οι ραχιτικοί και οι παχύσαρκες γυναίκες. Η μαζική παραγωγή αυτών των μορφών είχε σκοπό να προκαλέσει τον γέλωτα, πιθανότατα λειτουργώντας αποτροπαϊκά αφού – σύμφωνα με τις απόψεις της εποχής – το γέλιο ξόρκιζε το κακό μάτι.

Ωστόσο, αρκετά ειδώλια παρουσιάζουν περαιτέρω λεπτομέρειες που επιτρέπουν στους ειδικούς μελετητές να αναγνωρίσουν κάποια πάθηση, όπως τη φιλαρίαση που μεταδίδεται από τα κουνούπια, την υδροκήλη, τη Μεσογειακή αναιμία, την εξόφθαλμη βρογχοκήλη, ή ακόμη και κάποια σπάνια νόσο του μυοσκελετικού συστήματος, όπως το σύνδρομο Klippel – Feil.

Αρκετοί μελετητές υποστηρίζουν ότι τα ειδώλια αυτά ίσως χρησιμοποιούνταν ως προπλάσματα στην ιατρική εκπαίδευση της εποχής εκείνης από τους ασκούμενους ιατρούς. Άλλωστε, η Σμύρνη – απ’ όπου προέρχονται τα περισσότερα από αυτά τα ειδώλια – διέθετε φημισμένη ιατρική σχολή.

Στην αρχαία ελληνική τέχνη – ιδίως στην αγγειογραφία – απεικονίζονται μυθολογικά θέματα για τα οποία έχει υποτεθεί ότι η ψυχική αναστάτωση των ηρώων είναι αποτέλεσμα ψυχικής ασθένειας. Κυριαρχούν οι καταστάσεις «μανίας-τρέλας» ως αποτέλεσμα θεϊκής τιμωρίας.

Από τις σχετικές παρατηρήσεις στα έργα των αρχαίων Ελλήνων ιατρών, διαπιστώνουμε ότι οι ψυχικές νόσοι αποτελούσαν ένα εκτεταμένο πρόβλημα την εποχή εκείνη, το οποίο οι γιατροί προσέγγισαν με ορθολογικό τρόπο.

Ως ψυχικές νόσοι αναγνωρίστηκαν η μανία, η μελαγχολία, η φρενίτιδα, όπως και οι διαταραχές στις οποίες ο ασθενής παρουσίαζε απώλεια της συνείδησης, δηλαδή ο λήθαργος, η κατοχή-κατάληψη και η αποπληξία, και η επιληψία. Γίνεται λόγος και για παρανοϊκές συμπεριφορές, ενώ υπάρχουν περιγραφές για καταθλιπτικές συμπεριφορές εξ αιτίας ερωτικής απογοήτευσης αλλά και για περιστατικά άγχους και φόβου από καθημερινά προβλήματα.

Landscape view is not supported.
Please rotate your device to portrait view.