Αγγίζοντας την Τέχνη

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το «Μαύρο Τετράπλευρο» και η «Γυναίκα στη γέννα» του  Καζιμίρ Μαλέβιτς, «Όρθια Φιγούρα» (Αεροπόρος) του Αλεξέι Μοργκουνόφ, η «Οικογένεια» και το «Κόκκινο Φως» του  Ιβάν Κλιουν και η «Γυναίκα που ουρλιάζει» του Σολομών Νικρίτιν. Πρόκειται για μερικά μόνο από τα αριστουργήματα Συλλογής Κωστάκη του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, τα οποία για πρώτη φορά θα έχουν την ευκαιρία να «διαβάσουν» άτομα με μειωμένη ή ολική απώλεια όρασης στο πλαίσιο της έκθεσης «Πέντε Εποχές στη Ρωσική Πρωτοπορία, Έργα από τη συλλογή Κωστάκη του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης», που θα παρουσιάζεται μέχρι τις 17 Οκτωβρίου, στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα.

Το δικαίωμα αυτό στην τέχνη προσφέρει το πρωτοποριακό για την Ελλάδα πρόγραμμα με τίτλο «Αγγίζοντας την τέχνη», που διοργανώνει το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης σε συνεργασία με το Ίδρυμα Προστασίας Τυφλών Βορείου Ελλάδος «Ο ΗΛΙΟΣ»-Σχολή Τυφλών και τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Τυφλών –Περιφερειακή Ένωση Κεντρικής Μακεδονίας.Πρόκειται για μια πρωτοβουλία ενταγμένη σ’ ένα διεθνές δίκτυο μουσείων (όπως το Metropolitan Museum of Modern Art στη Νέα Υόρκη, η Tate Modern και το Victoria and Albert Museum στο Λονδίνο), υπό τον τίτλο “Art beyond sight” (Τέχνη πέρα από την όραση), με στόχο την εξασφάλιση της προσβασιμότητας ατόμων με μειωμένη ή ολική απώλεια όρασης στην τέχνη.  Είναι, μάλιστα, η τέταρτη προσπάθεια απτικής απεικόνισης έργων σύγχρονης τέχνης που επιχειρεί το Κ.Μ.Σ.Τ. και η δεύτερη εκτός ορίων της πόλης. Προηγήθηκαν με μεγάλη επιτυχία οι εκθέσεις απτικών έργων που συνόδευσαν τη διοργάνωση «Εικαστικό Πανόραμα στην Ελλάδα 2», η έκθεση «Η Ελληνική Χαρακτική Σήμερα» και η 1η Triannale Χαρακτικής της Μεσογείου στη Ρόδο. Με αφορμή την έκθεση «Πέντε Εποχές στη Ρωσική Πρωτοπορία, Έργα από τη συλλογή Κωστάκη του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης», που παρουσιάζεται το διάστημα αυτό στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης επιλέχτηκαν 31 αντιπροσωπευτικά έργα, τα οποία αποδόθηκαν απτικά και θα εκτίθενται από τις 17 Σεπτεμβρίου παράλληλα με τα πρωτότυπα έργα των καλλιτεχνών. 

Πώς επιτυγχάνεται, όμως, αυτή η «ανάγνωση» της τέχνης μέσα από το πρόγραμμα του Κ.Μ.Σ.Τ.; Τα περιγράμματα των μορφών και άλλα στοιχεία περιγραφής αποδίδονται με ανάγλυφες γραμμές, ενώ χρησιμοποιήθηκαν χαρτόνια και άλλα υλικά (αδιάλυτη μπογιά, χαρτόνια σε διαφορετικές υφές, μικρά αντικείμενα) για την καλύτερη απόδοση και πρόσληψη της τονικότητας των χρωμάτων, των επιφανειών, των σχημάτων, των όγκων, της τεχνικής του καλλιτέχνη κ.α. Τα έργα συνοδεύονται σε γραφή Braille από τις λεζάντες τους (ονοματεπώνυμο καλλιτέχνη, τίτλος έργου, διαστάσεις, χρονολογία, τεχνική, παραχώρηση καλλιτέχνη, γκαλερί ή συλλέκτη), κείμενα περιγραφής (περιγραφή του απτικού έργου με απλά λόγια και οδηγίες ώστε να δημιουργηθεί μια πρώτη εικόνα. Φιγούρες, αντικείμενα, υλικά) και κείμενα ανάλυσης των έργων (σύντομο κείμενο, συμπληρωματικό του κειμένου περιγραφής, που δίνει κάποιες πληροφορίες σχετικά με το έργο και τον καλλιτέχνη, όπου αυτό βοηθάει στην καλύτερη κατανόηση των έργων). Τα ίδια κείμενα, υπάρχουν και σε μεγεθυμένη γραφή, για τους μερικώς βλέποντες.

Εξηγώντας την απόφαση του Κ.Μ.Σ.Τ. το πρόγραμμα «Αγγίζοντας την τέχνη» να πλαισιώνει κάθε εκθεσιακή δράση,  η διευθύντρια του Κ.Μ.Σ.Τ., Μαρία Τσαντσάνογλου διευκρινίζει ότι «το Μουσείο είναι αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνίας. Οι σύγχρονες απαιτήσεις επιβάλλουν την ισότιμη συμμετοχή όλων των ανθρώπων στα κοινωνικά, πολιτιστικά, εκπαιδευτικά αγαθά. Τόσο ως θεματοφύλακας της ιστορίας, όσο και σαν χώρος ανάπτυξης ιδεών και ψυχαγωγίας, το Μουσείο οφείλει να ενισχύει την προσβασιμότητα. Η συνεργασία του Κ.Μ.Σ.Τ. με τη Σχολή Τυφλών και τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Τυφλών δίνει πλέον τη δυνατότητα σε άτομα με προβλήματα όρασης να ξεναγηθούν τόσο μεμονωμένα όσο και ομαδικά σε κάθε έκθεση του μουσείου.

Οι ξεναγήσεις αυτές δεν περιορίζονται στην απλή περιγραφή των έργων τέχνης αλλά μεταδίδουν με απτικό τρόπο τα βασικά στοιχεία της εικαστικής δημιουργίας που δεν μπορούν να γίνουν αντιληπτά οπτικά: το χρώμα, το φως, τον όγκο, τη γραμμή. Πρόκειται για ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα στην Ελλάδα».

Από την πλευρά της η συντονίστρια του προγράμματος εκ μέρους του Κ.Μ.Σ.Τ., μουσειολόγος, Χρύσα Ζαρκαλή, αναφερόμενη στη φιλοσοφία του προγράμματος αναφέρει: «Η διαπίστωση ότι τα μουσεία έχουν εισέλθει σε μία νέα εποχή ως ζωντανοί, δραστήριοι φορείς πολιτισμού με ουσιαστική κοινωνική παρουσία αποτελεί πλέον κοινό τόπο. Η προσβασιμότητα στο πολιτιστικό αγαθό είναι επίσης ένα ισχυρό ζητούμενο σε διεθνές επίπεδο από μουσεία, πανεπιστημιακά ιδρύματα και άλλους κοινωνικούς, πολιτιστικούς και εκπαιδευτικούς φορείς και προβάλλεται πια -ευτυχώς- όχι σαν στοιχείο κοινωνικής πολυτέλειας αλλά ως βασικό στοιχείο πολιτικού σχεδιασμού, μέσω του οποίου προωθείται η ισοτιμία των πολιτών απέναντι στον πολιτισμό.

Αναγνωρίζοντας την δύναμη που έχει η τέχνη, το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, πρωτοπορεί στην άρση των αποκλεισμών που αντιμετωπίζουν τα άτομα με μειωμένη ή ολική απώλεια όρασης προς το πολιτιστικό αγαθό με τον σχεδιασμό του συγκεκριμένου προγράμματος, ενώ στόχος είναι η προσέγγιση και άλλων κοινωνικών ομάδων». 

ΕΙΚΟΝΕΣ

ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Το πρόγραμμα-συνεργασία με τη Σχολή Τυφλών Θεσσαλονίκης και τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Τυφλών ξεκίνησε τον περασμένο Οκτώβριο, με κοινό στόχο και από τους τρεις φορείς την άρση των εμποδίων για την ουσιαστική πρόσβαση των ατόμων με μερική ή ολική απώλεια όρασης στις εκθέσεις του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Προκειμένου να οριστεί το πλαίσιο συνεργασίας, έγιναν επί τόπου επισκέψεις στη Μονή Λαζαριστών ώστε να εξεταστούν και να αξιολογηθούν αρχικά οι χώροι και σε δεύτερο επίπεδο τα έργα της τρέχουσας έκθεσης. Από την πρώτη αυτή επίσκεψη προέκυψαν οι κατόψεις των χώρων σε απτική, ανάγλυφη μορφή. Αφού επελέγησαν εκείνα τα έργα που θα μπορούσαν να αποδοθούν με εύκολο και κατανοητό τρόπο σε απτική μορφή, ξεκίνησε η κατασκευή των αναπαραγωγών των έργων που παρουσιάζονται στον εκθεσιακό χώρο.

Οι εθελοντές από το Κ.Μ.Σ.Τ. και της Σχολή Τυφλών, με την συνεχή καθοδήγηση ατόμων από τη Σχολή Τυφλών και τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Τυφλών, δημιούργησαν αρχικά 10 απτικά έργα, προσαρμοσμένα αντίγραφα της Συλλογής Κωστάκη. Καθ’ όλη τη διάρκεια παραγωγής, οι απτικές δημιουργίες «εξετάζονταν» από άτομα με ολική απώλεια όρασης. 

Αυτή ήταν και η αρχή. Τα συγκεκριμένα έργα θα αποτελέσουν το εκπαιδευτικό υλικό για μία συνολική παρουσίαση της Συλλογής Κωστάκη σε άτομα με αδυναμίες όρασης. Με την έναρξη της θεσμικής διοργάνωσης του Κ.Μ.Σ.Τ. «Εικαστικό Πανόραμα στην Ελλάδα», στο πλαίσιο της έκθεσης «Καλλιτεχνική καινοτομία: η σημειολογία των όρων της στη νέα εποχή», επελέγησαν 21 έργα ζωγραφικής και χαρακτικής, 21 καλλιτεχνών. Ακολούθησε η απτική παρουσίαση επιλογής έργων από την έκθεση «Η Ελληνική Χαρακτική Σήμερα» και η συμμετοχή στην 1η Triennale Χαρακτικής της Μεσογείου στη Ρόδο. 

Από την Διοικούσα Επιτροπή του Πανελλήνιου Συνδέσμου Τυφλών-Περιφερειακή Ένωση Κεντρικής Μακεδονίας αναφέρουν: 


«Οι φορείς που ασχολούνται με άτομα με μειωμένη ή ολική απώλεια όρασης θεωρούν ως μια από τις σημαντικότερες διεκδικήσεις τους την προσβασιμότητα. Η προσβασιμότητα στον πολιτισμό και ειδικότερα στη ζωγραφική θα ήταν επιθυμητή, όπου αυτό είναι εφικτό χωρίς να αλλοιωθεί η τέχνη καθ’ αυτή. Κάτι τέτοιο θα εξασφάλιζε ισοτιμία στον πολιτισμό και την τέχνη προσφέροντας στα άτομα αυτά τη χαρά και την ευκαιρία να απολαύσουν δημιουργήματα αξιόλογων καλλιτεχνών. Στο πλαίσιο αυτό το Κ.Μ.Σ.Τ. σε στενή συνεργασία με τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Τυφλών και τη Σχολή Τυφλών, αναπτύσσει μια θαυμάσια πρωτοβουλία που θα δώσει την ευκαιρία στους λάτρεις της τέχνης να γίνουν κοινωνοί της. Η τέχνη αυτή θα περιγράφει με κατάλληλες προσαρμογές εικόνες στους ενδεχόμενους θαυμαστές της με ολική απώλεια όρασης, που ουδέποτε είχαν τη χαρά να τις απολαύσουν, αλλά και σε άτομα που λόγω μειωμένης όρασης δεν μπορούσαν να διακρίνουν παρά μόνο είδωλα και ένα συγκεχυμένο σύνολο αντικειμένων και χρωμάτων».

Τη σημασία του εγχειρήματος υπογραμμίζει και το Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος Προστασίας Τυφλών Βορείου Ελλάδος
«Ο ΗΛΙΟΣ»-Σχολή Τυφλών:   

«Εμείς ως Ίδρυμα Εκπαίδευσης Κατάρτισης και Αποκατάστασης των ατόμων υποστηρίζουμε και ενθαρρύνουμε αυτήν την προσπάθεια εξασφάλισης προσβασιμότητας στη ζωγραφική, χάρη στην οποία οι άνθρωποι με μειωμένη ή ολική απώλεια όρασης θα χαρούν δημιουργήματα που δεν είχαν την ευκαιρία και την διάθεση να αγγίξουν. Καθώς με τη συνήθη μορφή που προσφέρονταν μέχρι σήμερα αυτή η μορφή εικαστικής έκφρασης ήταν μακριά και πέρα από τις φυσικές δυνατότητες και προσεγγίσεις των συγκεκριμένων συνανθρώπων μας. Με τη δυνατότητα της απτικής προσέγγισης τα έργα τέχνης ξετυλίγονται δημιουργικά ιστορώντας το περιεχόμενό τους ανάμεσα στα επιδέξια, τα γεμάτα δίψα για τη γνώση του περιβάλλοντος κόσμου, τα γεμάτα ευαισθησία στοργή και τρυφερότητα χέρια του τυφλού ατόμου»

ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ

Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

Συντονισμός
Χρύσα Ζαρκαλή
Μουσειολόγος-Υπεύθυνη Δημοσίων Σχέσεων

Παραγωγή έργων αφής

Κυριάκος Αγκούτογλου
Κοινωνικός Ανθρωπολόγος- Ιστορικός

Γεωργία Λίλη
Κοινωνικός Ανθρωπολόγος- Ιστορικός

Δάφνη Νούλη,
Πτυχιούχος Τμήματος Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής του ΑΠΘ

Ελένη Τσόνη
Συντηρήτρια έργων ζωγραφικής και έργων τέχνης

Λάζαρος Καραγιαννίδης
Πτυχιούχος Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ

Συγγραφή κειμένων ανάλυσης έργων τέχνης
Γιάννης Μπόλης
Ιστορικός Τέχνης-Επιμελητής Κ.Μ.Σ.Τ 

Εύη Βολογιαννίδου
Ιστορικός Τέχνης-Μουσειοπαιδαγωγός

Νικολίνα Μανώλη
Απόφοιτος του Τμήματος Πλαστικών Τεχνών και Επιστημών της Τέχνης- Μουσειοπαιδαγωγός 

Εύη Παπαβέργου
Επιμελήτρια εκθέσεων-Μουσειοπαιδαγωγός 

Ολυμπία Τσακιρίδου
Ιστορικός Τέχνης-Μουσειοπαιδαγωγός

   

Πανελλήνιος Σύνδεσμος Τυφλών –Περιφερειακή Ένωση Κεντρικής Μακεδονίας 

Συντονισμός-περιγραφή απτικών έργων
Ελένη Καρυπίδου 
Οργανωτική Γραμματέας

Χριστίνα Μπλαβάκη
Μέλος   Ίδρυμα Προστασίας Τυφλών Βορείου Ελλάδος «Ο ΗΛΙΟΣ»-Σχολή Τυφλών

Συντονισμός

Κατερίνα Αθανασιάδου
Διευθύντρια

Λεία Αβραάμ
Εκπαιδεύτρια κινητικότητας

Παραγωγή έργων αφής
Verena Bartoschek & Nicolas Papageorgiou
Εθελοντές στο Ίδρυμα Προστασίας Τυφλών μέσω του προγράμματος «Νέα Γενιά σε Δράση»